വ്യതിരേകം വിശേഷം വ്യതിരേകാഖ്യം
വര്‍ണ്യാവര്‍ണ്യങ്ങള്‍ തങ്ങളില്‍
കുന്നുപോലുന്നതന്‍ ഭൂപ
നെന്നാല്‍ പ്രക്യതികോമളന്‍ഉപമാനോപമേയങ്ങള്‍ക്ക് ഒരു ധര്‍മ്മത്തില്‍ മാത്രം തങ്ങളില്‍ ഭേദമുണ്ടെന്നുചൊല്ലുന്നത് വ്യതിരേകം. ലക്ഷ്യത്തില്‍ ഭൂപനും കുന്നിനും ഔന്നത്യംകൊണ്ടു സാമ്യമുണ്ടെങ്കിലും പ്രക്യത്യാ സുകുമാരശരീരനായ ഭൂപനു കഠോരശരീരമായ കുന്നിനേക്കാള്‍ വിശേഷമുണ്ടെന്നു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രതിവസ്തുപമ അവര്‍ണ്യാവര്‍ണ്യവാക്യങ്ങള്‍
ക്കൊന്നാം ധര്‍മ്മത്തെ വേറെയായ്
നിദ്ദേശിച്ചാലലങ്കാരം
പ്രതിവസ്തുപമാഭിധംശ്രീവഞ്ചിഭൂപനുള്ളപ്പോള്‍
ശ്രീമാനപരനെന്തിന്?
കാര്യമെന്തിഹ ദീപത്താല്‍
കതിരോന്‍ കാന്തി ചിന്തവേ
ഒരേ സാധാരണധര്‍മ്മത്തെ ഉപമാനവാക്യത്തിലും ഉപമേയവാക്യത്തിലും ആവര്‍ത്തിച്ചാല്‍ പ്രതിവസ്തുപമ. പ്രതിവസ്തു ഓരോ വാക്യാര്‍ത്ഥത്തിലും ഉപമ എന്ന് സംജ്ഞക്ക് അര്‍ത്ഥയോജന. ഉദാഹരണത്തില്‍ പൂര്‍വാര്‍ദ്ധം ഉപമേയവാക്യം, ഉത്തരാര്‍ദ്ധം ഉപമാനവാക്യം. അവ രണ്ടിലുമുള്ള നിഷ്ഫലത്വമെന്ന സാധാരണ ധര്‍മ്മം എന്തിന്, കാര്യമെന്ത് എന്ന പര്യായങ്ങളാല്‍ ആവര്‍ത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.  ദ്യഷ്ടാന്തം ദ്യഷ്ടാന്തമതിനെ ബിംബ
പ്രതിബിംബങ്ങളാക്കുകില്‍
കീര്‍ത്തിശാലി ഭവാന്‍തന്നെ
കാന്തിശാലി സുധാംശുതാന്‍ഉപമാനോപമേയവാക്യങ്ങളില്‍ സാധാരണധര്‍മ്മത്തെ ബിംബ പ്രതിബിംബങ്ങളാക്കി പറഞ്ഞാല്‍ ദ്യഷ്ടാന്തം. ലക്ഷ്യത്തില്‍ കീര്‍ത്തിശാലി ബിംബം, കാന്തിശാലി പ്രതിബിംബം.  നിദര്‍ശന വിശിഷ്ടധര്‍മ്മികള്‍ക്കൈക്യ
മാരോപിച്ചാല്‍ നിദര്‍ശന
ദാനശീലന്നു സൗമ്യത്വം
തങ്കത്തിന്നു സുഗന്ധമാംഏതാനും ധര്‍മ്മങ്ങളുള്ള ഒരു പ്രക്യതമായ ധര്‍മ്മിക്കും ആ ധര്‍മ്മങ്ങള്‍ക്ക് പ്രതിബിംബഭൂതങ്ങളായ മറ്റു ധര്‍മ്മങ്ങളുള്ള ഒരു അപ്രക്യതധര്‍മ്മിക്കും അഭേദം കല്പിച്ച് ഒന്നിനെ മറ്റതാക്കുന്നത് നിദര്‍ശന. രണ്ടുവക ധര്‍മ്മങ്ങളുടെ ബിംബപ്രതിബിംബഭാവം പുരസ്‌കരിച്ച് ആ ധര്‍മ്മവിശിഷ്ടങ്ങളായ ധര്‍മ്മികള്‍ക്ക് ഐക്യാരോപം ചെയ്യുന്നത് നിദര്‍ശന. ദീപകം അനേകമേകധര്‍മ്മത്തി
ലന്വയിപ്പതു ദീപകം
മദം കൊണ്ടാന ശോഭിക്കു-
മൗദാര്യംകൊണ്ടു ഭൂപതിഅനേകം വസ്തുക്കള്‍ക്ക് ഒരേധര്‍മ്മത്തില്‍ അന്വയം കല്പിക്കുന്നത് ദീപകം. ‘എമ്പ്രാന്റെ വിളക്കത്ത് വാര്യന്റെ അത്താഴം’ എന്ന രീതിയില്‍ പ്രക്യതത്തിന്റെ ഉപയോഗത്തിനായി പറയുന്ന ധര്‍മ്മം അപ്രക്യതത്തിന് കൂടി ഉപയോഗപ്പെടുന്നു എന്ന് അര്‍ത്ഥയോജന കല്പിച്ച്, ദീപംപോലെ തോന്നുന്നത് ദീപകം എന്നും സംജഞ ചെയ്തിരിക്കുന്നു.  അപ്രസ്തുത പ്രശംസ അപ്രസ്തുതപ്രശംസാഖ്യ
മപ്രസ്തുതമുരയ്ക്കതാന്‍;
സൈ്വരം മ്യഗങ്ങള്‍ വാഴുന്നു
പരാരാധനമെന്നിയേഏതാനും ചില സംബന്ധങ്ങള്‍കൊണ്ട് പ്രസ്തുത വ്യത്താന്തത്തിനു പ്രതീതിവരുംവിധത്തില്‍ അപ്രസ്തുതവ്യത്താന്തത്തെ വര്‍ണിക്കുക അപ്രസ്തുതപ്രശംസ.  ഭേദകാതിശയോക്തി ഭേദം ചൊന്നാലഭേദത്തില്‍
ഭേദകാതിശയോക്തിയാം;
അന്യാദ്യശം തന്നെയോര്‍ത്താ
ലിന്ന്യപന്റെ പരാക്രമംഇവിടെ പ്രക്യതനായ ന്യപനിലുള്ള പരാക്രമം മറ്റു ന്യപമാരിലുള്ളതിനേക്കാള്‍ വാസ്തവത്തില്‍ വ്യത്യസ്തമല്ലെങ്കിലും അനന്യസാധാരണമാണെന്നു പറയുകയാല്‍ ഭേദമില്ലാത്തിടത്തു ഭേദകല്പന.  രൂപകാതിശയോക്തി  നിഗീര്യാധ്യവസാനംതാന്‍
രൂപകാതിശയോക്തിയാം;
സരോജയുഗളം കാണ്‍ക
ശരങ്ങള്‍ ചൊരിയുന്നിതാ സംബന്ധാതിശയോക്തി അയോഗത്തിങ്കലെ യോഗം
സംബന്ധാതിശയോക്തിയാം;
മുട്ടുന്നു മതിബിംബത്തില്‍
മോടിയോടിഹ മേടകള്‍. അസംബന്ധാതിശയോക്തി അയോഗംചൊല്ക യോഗത്തി
ലസംബന്ധാതിശയോക്തിയാം;
ത്വല്പാദസേവയുള്ളപ്പോള്‍
കല്പപാദപമല്പമാം ഹേത്വതിശയോക്തി അഭേദം കാര്യഹേതുക്കള്‍
ക്കെങ്കിലോ ഹേതുവാമത്;
മുക്കണ്ണന്‍തന്‍ പുണ്യമാകും
മൈക്കണ്ണി തുണചെയ്യണം